10:27 صبح | ۱۳۹۷ سه شنبه ۲۸ اسفند
کد خبر: 57822 تاریخ انتشار: ۱۳۹۷ شنبه ۲۴ آذر - 12:10 عصر ارسال به دوست نسخه چاپی
آیا جنبش دانشجویی ایران را می توان در قالب جنبش های جدید اجتماعی بازسازی کرد؟

بازخوانی جنبش دانشجویی در جامعه شبكه‌ای/2

مسعود باستانی

 گفت وگو نیوز:آموزش در محیط آنلاین فصل تازه‌ای در حوزه آموختن علوم كلاسیك گشوده است وقدرت ارتباطات به بُعد دیگری از قدرت‌های موجود در جوامع بشری تبدیل شده است

صورت بندی شبكه‌ای، محصول جهانی است كه به اینترنت بی‌سیم مجهز شده است. افراد در شبكه‌های اجتماعی می‌توانند بیم‌ها و امیدهای‌شان را به اشتراك بگذارند و پس از متصل شدن به یكدیگر و پیوندهای شبكه‌ای سازمانی از كاربران همفكران را تشكیل دهند

پروژه توسعه سیاسی دولت اصلاحات نتوانست به هدف نهایی اش برسد و جامعه مدنی ایران را قوام بخشد ولی تكنولوژی گوشی‌های تلفن همراه در واقع بخش بزرگی از جامعه ایران را به جامعه شبكه‌ای تبدیل كرده است

جامعه شبكه‌ای را می‌توان شكلی از جامعه تعریف كرد كه به گونه‌ای فزاینده روابط خود را در شبكه‌های اجتماعی سازماندهی می‌كند

یكی از مهم ترین ویژگی‌های جامعه شبكه‌ای، دگرگونی در فرآیند تولید و نشر و بهره‌مندی از اطلاعات است كه به شكل پیام متبلور می‌شود

جنبش های دانشجویی نیز معمولا حاصل مطالبات سیاسی جامعه و جلوه‌های آرمانی اعتراض به ظلم‌ها و نابرابری‌های اجتماعی در مواجه با قدرت سیاسی بوده است

نمی‌توان انكار كرد كه پیكره جنبش دانشجویی ملهم از آرمانخواهی و عدالت‌طلبی است. همه این مفاهیم در حوزه امر سیاسی و قدرت سیاسی و نقد و ارزیابی حكمرانی و حكمرانان قرار دارد

جنبش‌های اجتماعی شبكه‌ای شده این قابلیت را دارد كه از نارضایتی و خشم كاربر نسبت به همه رخدادها و اقدامات فرهنگی و اجتماعی شكل بگیرد

یكی از بحران‌های موجود در جنبش دانشجویی مساله رهبری و هدایت آن هاست

اكنون خاصیّت افقی جنبش‌های اجتماعی شبكه‌ای شده، نیاز به رهبری را مرتفع كرده است

مساله تصمیم‌گیری دموكراتیك در ساختار هرمی سازمان‌های سیاسی كه در جنبش دانشجویی امروز وجود دارد، همچنان یك بحران تشكیلاتی است كه روز به روز نیز حادتر می‌شود

این جنبش‌های جدید در فضایی شكل می‌گیرند كه صدای همه با هم برابر است. این قاب علاوه بر جذابیّت برای دانشجویان حاضر در صحن دانشگاه ، حامل یك مكانیسم تازه برای تصمیم‌سازی و راهبرد فعالیت جنبش در بستر تكاپوی شبكه‌ای اعضای جنبش نیز هست

تبلور استراتژی امیدآفرین و نیز مقاومت نامحدود برای مطالبه محدود كه می‌تواند متضمن بقای عمر جنبش باشد و ضریب پیروزی و دستیابی به مطالبات را افزایش ‌دهد، در جنبش‌های شبكه‌ای شده آسان‌تر است


(بخش نخست این یادداشت در تاریخ شنبه 17 آذر در شماره 1362 روزنامه قانون و به مناسبت سالگرد روز دانشجو منتشر شده است. بخش دوم این یادداشت نیز اکنون منتشر می شود.)

آیا تكاپوی شبكه‌ای می‌تواند جنبش دانشجویی را از ركود نجات دهد؟ این سوال مهمی است که باید به آن پاسخ داده شود. در همین ابتدای امر اما لازم است قید کنم که نگارنده هیچ ادعایی مبنی بر قطعیت نجات‌بخش بودن این پیشنهاد ندارد و برخلاف سنت مألوف مقاله‌نویسی كه معمولا با گزاره‌های قطعی و امیدهای واهی، دانشجویان و جنبش دانشجویی را به سوی سراب‌های خیالی می‌كشاند، این بار این مقاله تنها یك دعوتنامه است؛ دعوت به هم‌اندیشی‌ای درباره امكان بهره‌مندی از این راهبرد و بررسی ابعاد آن. در حقیقت این دعوتی است از همه علاقه‌مندان و دغدغه‌مندان و همه كسانی كه درباره سرنوشت جنبش دانشجویی به عنوان یك نهاد مدنی با هویت تاریخی و كاركرد عام‌المنفعه، حساسیت دارند.این دعوتی است از دانشجویان حاضر در بدنه تشكل‌های دانشجویی و سایر دانشجویانی كه در این مقطع زمانی در صحن دانشگاه‌ها و مراكز آموزش عالی مشغول به تحصیل هستند؛ دعوتی برای آزمودن یك راه و امتحان یك شانس!
آزمودن پیشنهادی كه شاید با كمك گرفتن از آرایش جدید جامعه ایرانی بتواند شانس موفقیت آن را بالا ببرد اما به هرحال در این شرایط بغرنج جسارت نیز لازم است تا آن را محك بزنند.

انباشت تجربه در حوزه علوم انسانی

علوم انسانی خارج از قواعد طبیعی و فرمول‌بندی‌های فیزیكی، طبقه‌بندی و معرفی می‌شود. ولی نگاهی به تاریخچه هركدام از رشته‌های علوم انسانی گواهی می‌دهد كه انباشت تجربه‌های تاریخی و مطالعات میدانی و تحلیل نمونه‌های آماری در كنار بهره‌گیری از روش آزمون و خطا در تكوین و كارآمدی آن ها تاثیرات شگرفی داشته است. امروز نیز بشر در موقعیتی قرار گرفته است كه تنها با تلفیق این علوم و آنالیز چند بعدی پدیده‌ها قادر است که رخدادهای اجتماعی و رفتارهای شهروندی را بشناسد. علم و عمل همیشه مكمل بوده‌اند ولیكن امروز چنان در یكدیگر تنیده شده‌اند كه تفكیك انكار و اعمال در هیچ دانشی مقدور نیست و چه بسا حركت در مسیر معكوس تلقی می‌شود. پدیده اینترنت و تغییر شكل جهان به دهكده‌ای كوچك برای گردش اطلاعات و تصاویر فضای جدیدی را به نام فضای آن‌لاین «online» در چشم‌انداز روبه‌روی انسان امروز قرار داده است. فضای آن‌لاین كلیه تعاملات و گفت‌وگوهای خرد و كلان را در جوامعی كه از اینترنت و تكنولوژی‌ها و فناوری‌های دیجیتالی برخوردار هستند، دگرگون كرده است. آموزش در محیط آن‌لاین فصل تازه‌ای در حوزه آموختن علوم كلاسیك گشوده است و قدرت ارتباطات به بُعد دیگری از قدرت‌های موجود در جوامع بشری تبدیل شده است. صورت بندی شبكه‌ای محصول جهانی است كه به اینترنت بی‌سیم مجهز شده است. افراد در شبكه‌های اجتماعی می‌توانند بیم‌ها و امیدهای‌شان را به اشتراك بگذارند و پس از متصل شدن به یكدیگر و پیوندهای شبكه‌ای سازمانی از كاربران همفكران را تشكیل دهند.

جامعه شبكه‌ای و تكنولوژی‌های موبایلی

پروژه توسعه سیاسی دولت اصلاحات نتوانست به هدف نهایی اش برسد و جامعه مدنی ایران را قوام بخشد ولی تكنولوژی گوشی‌های تلفن همراه عملا بخش بزرگی از جامعه ایران را به جامعه شبكه‌ای تبدیل كرده است. نگاهی به نتایج منتشر شده از آخرین آمارگیری درباره میزان استفاده كاربران اینترنتی از شبكه‌های اجتماعی در ایران خود بهترین گواه سخن مذكور است. براساس این آمارگیری اخیر بیش از 50 درصد از كاربران ایرانی در شبكه‌های اجتماعی فعالیت می‌كنند بدین طریق به راحتی می‌توان گفت كه بخش بزرگی از جامعه ایران در حال تبدیل شدن به جامعه شبكه‌ای است.

جامعه شبکه ای جایگزین جامعه پیشین

جامعه شبكه‌ای را می‌توان شكلی از جامعه تعریف كرد كه به گونه‌ای فزاینده روابط خود را در شبكه‌های اجتماعی سازماندهی می‌كند. از نظر «كاستلز» ریخت اجتماعی جدیدی در جوامع بروز می‌كند و گسترش منطق شبكه‌ای تغییرات چشمگیری در عملیات و نتایج فرآیندهای تولید، تجربه، قدرت و فرهنگ ایجاد می‌كند. این شبكه‌ها دارای ساختارهایی باز هستند و می‌توانند بدون هیچ محدودیتی گسترش یابند و نقاط شاخص جدیدی را در درون خود پذیرا باشند. ساختار اجتماعی مبتنی بر شبكه، سیستم بسیار باز و پویایی است كه به راحتی نمی‌توان توازن آن را تهدید كرد. در این جا یادآوری این نكته ضروری است که باید گفته شود در متن فعلی كلیه تعاریف، روش تحلیل و نظریه‌های مطروحه همگی با استفاده از نظریه «مانوئل كاستلز» درباره جامعه شبكه‌ای و جنبش‌های اجتماعی شبكه‌ای شده كنار یكدیگر چیده شده‌اند. او معتقد است اكنون كه جهان به وسیله اینترنت بی‌سیم شبكه‌ای شده است و ویژگی‌ بارز آن پخش ویروس تصاویر و افكار است، جنبش‌ها نیز از همین طریق سرایت وگسترش می‌یابند.

یكی از مهم ترین ویژگی‌های جامعه شبكه‌ای دگرگونی در فرآیند تولید و نشر و بهره‌مندی از اطلاعات است كه به شكل پیام متبلور می‌شود. پیام‌هایی كه نحوه ارسال و دریافت آن فاقد دو ویژگی مهم هستند:(نمودار شماره 1)

اگرچه در سطح فردی زایش جنبش‌های اجتماعی جنبش‌های هیجانی اوست امّا وقتی كه شكل اصلی جنبش پدیدار می‌شود و آن را از سطح یك شورش به سطح جنبش ارتقا می‌دهد در واقع تغییر شكل از هیجان به كُنش انجام شده است.

ویژگی های جنبش های اجتماعی شبکه ای شده

جنبش‌های اجتماعی شبكه‌ای شده دارای ویژگی‌های زیر هستند:(نمودار شماره 1)

این جنبش‌ها به طور همزمان محلی، منطقه‌ای و جهانی‌اند.

این جنبش‌ها تا اندازه زیادی خود‌جوش‌اند و از دل یك فراخوان به كنش در فضاهای شبكه‌ای شكل می‌گیرند.

این جنبش‌ها به شكل ویروسی كه منطبق بر جامعه شبكه‌ای است گسترش می‌یابند و عملا به دسیسه پخش پیام‌ها و تصاویر انگیزه‌های بسیج اجتماعی را بازسازی می‌كنند.

این جنبش‌ها بی‌رهبرند و تصمیم‌سازی و تصمیم‌گیری در آن‌ها معمولا طی فرآیندی كه منجر به اجماع می‌شود شكل می‌گیرد.

این جنبش‌ها به تبعیت شبكه‌های افقی چند وجهی موجود در اینترنت به شكل افقی شكل می‌گیرند و همبستگی آن‌ها به این صورت متجلی می‌شود.

این جنبش‌ها خود تأملگر (self-reflective) هستند. آن‌ها به طور مداوم خود را به عنوان جنبش و به عنوان فرد مورد پرستش قرار می‌دهند.

این جنبش‌ها بی‌خشونت هستند. هویت این جنبش‌ها با نمایش ماهیت صلح‌آمیز بودن خود و خشونت ضدجنبش یا نهاد سركوب كننده معرفی می‌شود.

پس از مرور كلی وضعیت جامعه شبكه‌ای و جنبش اجتماعی شبكه‌ای شده اكنون می‌توان به امكان‌سنجی شكل‌گیری جنبش‌های اجتماعی جدید (شبكه‌ای شده) در جنبش دانشجویی پرداخت.

خلاصه كلام اینكه جامعه ایرانی به یاری پروژه اصلاحات نتوانست جامعه مدنی شود امّا با نگاهی به آمار بهره‌مندی جامعه ایرانی از اینترنت و آخرین آمار ارائه شده از سوی مركز آمار ایران درباره میزان فعالیت كاربران ایران در شبكه‌های اجتماعی می توان به این گواه رسید كه جامعه شبكه‌ای سهم بزرگی در جامعه امروزی ما دارد. اكنون می‌توان گفت در جهانی كه به وسیله اینترنت بی‌سیم شبكه‌ای شده است و ویژگی بارز آن پخش ویروسی تصاویر و افكار است، جنبش‌ها نیز از طریق سرایت ، گسترش می‌یابند.

مطالبات سیاسی یا خشم جمعی

جنبش های دانشجویی نیز معمولا حاصل مطالبات سیاسی جامعه و جلوه‌های آرمانی اعتراض به ظلم‌ها و نابرابری‌های اجتماعی در مواجه با قدرت سیاسی بوده است. گرچه در دوره‌های اخیر بخش اندكی از مطالبات صنفی دانشجویان نیز در دل مطالبات سیاسی و فرهنگی جنبش دانشجویی طبقه‌بندی شده است. نمی‌توان انكار كرد كه پیكره جنبش دانشجویی ملهم از آرمانخواهی و عدالت‌طلبی است. همه این مفاهیم در حوزه امر سیاسی و قدرت سیاسی و نقد و ارزیابی حكمرانی و حكمرانان قرار دارد. دانشجویان مطالبات سیاسی خویش را به نمایندگی از جامعه مطرح می‌كنند و تقاضاهای صنفی‌شان را تنها در اصلاح روش‌های مدیران محیط آموزشی‌شان می‌دانند. گرچه نمی‌توان بر روی این واقعیت پرده‌پوشی كرد كه در جوامع جهان سومی و در اقتصادهای نفتی همه چیز به شكل ناخودآگاه به سیاست و قدرت سیاسی حاكم وابسته است، ولی می‌توان گفت كه سیاست‌زدگی افراطی جنبش دانشجویی یكی از علل رویگردانی نسل جوان سیاست‌گریز امروز است.

شبکه اجتماعی در خدمت جنبش دانشجویی

جنبش‌های اجتماعی شبكه‌ای شده این قابلیت را دارد كه از نارضایتی و خشم كاربر نسبت به همه رخدادها و اقدامات فرهنگی و اجتماعی شكل بگیرد. شبكه‌های اجتماعی فرصت تازه‌ای است برای یك اعتراف جمعی! این اعتراف و اعتراض جمعی كه در حول و حوش یك رخداد ملموس و عینی مثلا نحوه رفتار پلیس در مواجهه با دستفروشان یا برنامه‌های ویرانگر محیط‌زیست یا اعتراض به خدمات بخش سلامت و... به‌وجود می‌آید به سرعت می‌تواند پیام خود را در سطح وسیع منتشر كرده و مطالبه خود را به شكل یك هشتگ یا پیام مورد توافق در فضای شبكه‌ای بازتاب داده و یارگیری كند.بنابراین به رغم اینكه محتمل است در اقدام نهایی فرجام این مطالبه جنبش به رودررویی با قدرت سیاسی یا مدیران و حكمرانان جامعه ختم شود امّا در گام نخست ملموس و عینی بودن مطالبه و از طرف دیگر پوشش حوزه‌های زندگی روزانه شهروندان می‌تواند نقش قابل ملاحظه‌ای در ایجاد منافع مشترك و همراهی سایر دانشجویان محیط‌های دانشگاهی با این گونه مطالبات ایفا كند.

یقینا دانشجویان علاقه‌مند به ورزش فوتبال و تماشای مسابقات فوتبال از طریق صداوسیما، كسر قابل‌توجهی از جمعیت دانشجویی و جوان كشور را تشكیل می‌دهند و طرح مطالبه اصلاح رویه صداوسیما در پخش برنامه‌های مربوط به مسابقات فوتبال شاید بیشتر از طرح شعار اصلاح سازمان‌ها و صدا‌وسیما نگاه‌های مخاطبان را به خود جلب كند. به هرحال مطالبه در جنبش‌های اجتماعی شبكه شده به شكل و شمایل پیام درون شبكه‌ها در می‌آید.

بی‌اعتمادی تاریخی و فقدان رهبری

یكی از بحران‌های موجود در جنبش دانشجویی مساله رهبری و هدایت آن هاست. در بخش نخست به بررسی معایب نقش پدرسالارانه احزاب و نیروهای سیاسی خارج دانشگاه پرداختیم امّا اكنون دو مساله كلی پیش‌روی ماست.

الف ـ مدت محدود بازه تحصیلی فعالان دانشجویی

ب ـ بی‌اعتمادی و نارضایتی از اعطای نمایندگی یا تفویض قدرت

هر دو مورد نیاز به تشریح ندارند و اكنون خاصیّت افقی جنبش‌های اجتماعی شبكه‌ای شده، نیاز به رهبری را مرتفع كرده است. فعالان جنبش‌های جدید حاضر به اعطای نمایندگی سیاسی نیستند زیرا احساس مورد خیانت و بازیچه واقع شدن در صندوقچه خاطرات سیاسی‌شان همچنان فعال است. همچنین بافت این جنبش‌ها هم به شكلی است كه وقتی یك عضو یا كاربر رفتارهای خودسرانه را اتخاذ می‌كند عملا مورد حمایت سایرین قرار نگرفته و از جنبش فاصله می‌گیرد. اغلب حاضران باانگیزه و اهدافی خاص به این گونه جنبش‌های جدید پیوسته‌اند و سپس تلاش می‌كنند تا مشتركات بالقوه در روند آن كشف كنند و همگرایی را افزایش دهند.

مساله تصمیم‌گیری دموكراتیك در ساختار هرمی سازمان‌های سیاسی كه در جنبش دانشجویی امروز وجود دارد همچنان یك بحران تشكیلاتی است كه روز به روز نیز حادتر می‌شود.پاسخ جنبش‌های اجتماعی شبكه‌ای شده كه یك گردهمایی افقی بی‌رهبر و اجتماع بنیان است در برابر این موضوع هم قابل توجه است.

این جنبش‌های جدید در فضایی شكل می‌گیرند كه صدای همه با هم برابر است. این قاب علاوه بر جذابیّت برای دانشجویان حاضر در صحن دانشگاه ، حامل یك مكانیسم تازه برای تصمیم‌سازی و راهبرد فعالیت جنبش در بستر تكاپوی شبكه‌ای اعضای جنبش نیز هست. به عبارت دیگر ساختار این جنبش‌ها و مكانیسم تصمیم‌گیری‌ها و اجماع در بین اعضای آن به گونه‌ای همان جلوه آرمانی دموكراسی مستقیم در معرض دید دانشجویان قرار می‌دهد. دستیابی به یك راهبرد در جنبش‌های شبكه‌ای شده مطابق شكل زیر حاصل می‌شود.

هر عضو یا كاربر درون این جنبش می‌تواند پیشنهاد خود را به بحث بگذارد و پایان هر بحث فارغ از هویت و جایگاه مطرح كننده آن می‌تواند انسداد یا اجماع باشد و چنانچه اجماع حاصل شد نكات اجرایی و راهكارهای اجرایی خود موضوع بحث جدیدی برای این چرخه است.(نمودار شماره 2)

همین چرخه و مشاركت در این فرآیند كه بیشتر نیازمند حضور اعضای جنبش در شبكه‌های اجتماعی است و البته همان طور كه مكرر گفته شد این جنبش در شبكه‌های اجتماعی تبلور یافته و اعضا با تكاپو در شبكه‌های اجتماعی می‌توانند سهم و مشاركت گسترده‌ای در آن داشته باشند؛ قدم بزرگی برای جلب علاقه‌مندی بدنه دانشجویی است. در نگاه كلان هم می‌توان گفت كه اگرچه این جنبش‌های جدید بر اثر خشم علیه بی‌عدالتی به‌وجود می‌آیند و امكان دارند تا از دل گفت وگوها و تكاپوی شبكه‌ای حاملان و فعالان جنبش ،رهیافت‌های امیدوار كننده‌ای به سوی امكان تغییر و اصلاح را بیرون آورند.

راهبردهایی كه به دلیل توافق حداكثری به هنگام عملیاتی شدن می‌تواند نیروی انسانی قوی‌تری مركب از جمعیّت آماری و انگیزه‌های كنشگری را با خویش همراه كند.

این خصلت برای جنبش دانشجویی كه عناصر آن دانشجویانی هستند كه عمر تحصیلی ایشان كوتاه است و باید به شكل مقطعی ایفای نقش كنند؛ سازگار به‌نظر می‌رسد.

از سوی دیگر تبلور استراتژی امیدآفرین و نیز مقاومت نامحدود برای مطالبه محدود كه می‌تواند متضمن بقای عمر جنبش باشد و ضریب پیروزی و دستیابی به مطالبات را افزایش ‌دهد، در جنبش‌های شبكه‌ای شده آسان‌تر است.

سخن از هجرت جنبش دانشجویی به سوی جنبش‌های جدید اجتماعی یا همان جنبش‌های شبكه‌ای شده بسیار مفصل‌تر و بحث پیچیده‌تر از توانایی من است ، ولی نكته پایانی این است كه بروز این جنبش‌های اجتماعی شبكه‌ای شده نشان داده است كه معمولا سركوب و ناپدید كردن آن‌ها برای ضدجنبش كار آسانی نبوده و همواره شكست خورده‌اند. پیشنهاد برای ارزیابی وضعیت و نسبت كنونی جنبش دانشجویی با جنبش‌های اجتماعی جدید و امكان‌سنجی این هجرت در مقیاس ملّی و محلی برای دانشجویان كه صاحبان و حاملان اصلی آن هستند، اكنون امكان طرح در موقعیت كنونی را دارد. چه بسا شایسته است پس از تلخ‌كامی‌های مستمر كه ناشی از استماع گلایه‌ها و رنج‌های فعالان دانشجویی دانشجویان فعال در تشكل‌هاست گوشه‌چشمی هم به این پیشنهاد كه مبتنی بر صورتبندی جدیدی جنبش‌های اجتماعی است؛ داشته باشیم.

برچسب هابرچسب ها: مسعود_باستانی,


نظر شما
نام:
پست الکترونیکی:  
نظر شما:  
کد امنیتی: